تمرین‌های قبل از دریافت پای مصنوعی؛ آماده‌سازی عضو و بدن بعد از قطع عضو

تمرین پل باسن روی تشک برای فرد با قطع عضو زیر زانو همراه فیزیوتراپیست؛ تمرین قبل از پای مصنوعی

پروتز پا
۱۰ دقیقه مطالعه
به‌روزرسانی:
بازبینی پزشکی‌شده

تمرین‌های قبل از دریافت پای مصنوعی

فاصله‌ی بین جراحی قطع عضو و دریافت پای مصنوعی، زمان از دست رفته نیست؛ مهم‌ترین فرصت برای آماده کردن عضو باقی‌مانده و بدن است. کسی که در این دوره عضو خود را درست شکل می‌دهد، جلوی خشک شدن مفاصل را می‌گیرد و عضلاتش را قوی نگه می‌دارد، معمولاً پروتز را راحت‌تر می‌پوشد و راه رفتن را سریع‌تر یاد می‌گیرد. این راهنما برنامه‌ی آماده‌سازی را مرحله‌به‌مرحله توضیح می‌دهد.

تمرین پل باسن روی تشک برای فرد با قطع عضو زیر زانو همراه فیزیوتراپیست؛ تمرین قبل از پای مصنوعی
دکتر نسترن کاچری، متخصص ارتز و پروتز

نوشته و بازبینی: دکتر نسترن کاچری
متخصص ارتز و پروتز، کلینیک سیدا ونک · بیش از ۱۰ سال تجربه در ساخت پروتزهای سیلیکونی و زیبایی

درباره‌ی نویسنده

پاسخ کوتاه: قبل از دریافت پای مصنوعی چه تمرین‌هایی لازم است؟

آماده‌سازی قبل از پروتز پنج هدف دارد: کاهش ورم و شکل‌دهی عضو باقی‌مانده با بانداژ کشی یا جوراب شرینکر، جلوگیری از خشکی و خم ماندن مفصل ران و زانو با وضعیت‌دهی درست و کشش، تقویت عضلات باسن، ران، تنه و دست‌ها، تمرین تعادل روی پای سالم و جابه‌جایی ایمن، و مراقبت از پوست و حساسیت‌زدایی عضو. این برنامه معمولاً از چند روز بعد از جراحی، با اجازه‌ی جراح و زیر نظر فیزیوتراپیست شروع می‌شود و تا زمان دریافت پروتز ادامه دارد. مهم‌ترین قانون: هیچ تمرینی نباید به زخم فشار بیاورد یا درد شدید ایجاد کند.

آنچه در این مقاله می‌خوانید

  • شکل‌دهی عضو با بانداژ یا شرینکر، پوشیدن پروتز را راحت‌تر و سوکت را دقیق‌تر می‌کند.
  • خم ماندن مفصل ران یا زانو یکی از بزرگ‌ترین موانع راه رفتن با پروتز است و قابل پیشگیری است.
  • عضلات باسن و تنه، موتور اصلی راه رفتن با پای مصنوعی هستند.
  • همه‌ی تمرین‌ها با اجازه‌ی جراح و بدون فشار به زخم انجام می‌شوند.
فهرست مطالب (۹ بخش)
  1. اهمیت آماده‌سازی
  2. شکل‌دهی عضو
  3. جلوگیری از خشکی مفصل
  4. تمرین‌های تقویتی
  5. تعادل و جابه‌جایی
  6. تقویت دست‌ها و قلب
  7. مراقبت از پوست
  8. زمان‌بندی
  9. دو سناریوی رایج

چرا آماده‌سازی قبل از پروتز مهم است؟

بدن بعد از قطع عضو به‌سرعت تغییر می‌کند. بی‌حرکتی چند هفته‌ای می‌تواند عضلات را ضعیف و مفاصل را خشک کند و ورم عضو، ساخت سوکت را سخت‌تر کند.

مشکل در صورت عدم آماده‌سازیاثر بر پروتزپیشگیری
ورم و شکل نامنظم عضوسوکت دیرتر ساخته می‌شود و زود لق می‌شودبانداژ یا شرینکر
خم ماندن مفصل ران یا زانوراه رفتن با پروتز سخت و لنگیدن بیشتروضعیت‌دهی و کشش روزانه
ضعف عضلات باسن و تنهخستگی زیاد و لنگیدنتمرین‌های تقویتی
تعادل ضعیفخطر زمین خوردنتمرین تعادل ایمن
حساسیت پوست عضوتحمل کم سوکتحساسیت‌زدایی و مراقبت پوست

در موبایل جدول را به چپ و راست بکشید.

این آمادگی، چه برای پروتز زیر زانو و چه برای پروتز بالای زانو، نتیجه‌ی نهایی را بهتر می‌کند.

شکل‌دهی عضو باقی‌مانده؛ بانداژ کشی یا شرینکر

هدف شکل‌دهی، کاهش ورم و رسیدن عضو به شکل مخروطی و پایدار است تا سوکت دقیق‌تری ساخته شود.

پوشیدن جوراب شرینکر روی عضو باقی‌مانده برای شکل‌دهی قبل از پروتز
جوراب شرینکر بعد از بسته شدن زخم، فشار یکنواخت و ساده‌تری نسبت به بانداژ می‌دهد.
  • بانداژ کشی: به‌صورت مورب (شکل ۸) و با فشار بیشتر در انتها و کمتر در بالا پیچیده می‌شود؛ هرگز به‌صورت حلقه‌ای و تنگ دور عضو نپیچید.
  • جوراب شرینکر: پس از بسته شدن زخم و با اجازه‌ی پزشک؛ پوشیدن آن ساده‌تر و فشارش یکنواخت‌تر است.
  • زمان استفاده: معمولاً بیشتر ساعات شبانه‌روز، با برداشتن چند بار در روز برای بررسی پوست و دوباره پیچیدن.
  • علائم هشدار: درد ضربان‌دار، رنگ‌پریدگی یا کبودی انتهای عضو یعنی بانداژ خیلی تنگ است.

جلوگیری از خشکی مفصل؛ وضعیت درست بدن

بعد از قطع عضو، بدن تمایل دارد مفصل ران و زانو را در حالت خم نگه دارد؛ چون این حالت راحت‌تر است. اما خم ماندن طولانی باعث کوتاه شدن عضلات و خشکی مفصل (کنتراکچر) می‌شود.

دراز کشیدن روی شکم برای جلوگیری از خشکی مفصل ران بعد از قطع بالای زانو
دراز کشیدن روی شکم چند بار در روز، جلوی خم ماندن مفصل ران را می‌گیرد.
  • بالش زیر عضو نگذارید: نه زیر ران و نه زیر زانو.
  • دراز کشیدن روی شکم: روزی ۲ تا ۳ بار، هر بار ۲۰ تا ۳۰ دقیقه، اگر از نظر پزشکی منعی ندارد.
  • زانو را صاف نگه دارید: در قطع زیر زانو، هنگام نشستن از تخته‌ی صاف زیر عضو استفاده کنید تا زانو خم نماند.
  • نشستن طولانی را محدود کنید: ساعت‌ها نشستن روی ویلچر، مفصل ران را خم نگه می‌دارد.
  • عضو را آویزان نکنید: آویزان ماندن عضو از لبه‌ی تخت ورم را بیشتر می‌کند.

تمرین‌های تقویتی؛ عضلات باسن، ران و تنه

راه رفتن با پای مصنوعی، به‌خصوص بالای زانو، به عضلات باسن و تنه‌ی قوی نیاز دارد. این تمرین‌ها را با اجازه‌ی جراح و با شروع آرام انجام دهید.

  1. پل باسن: به پشت دراز بکشید، پای سالم خم و عضو باقی‌مانده روی یک رول یا بالش کوچک؛ باسن را بالا بیاورید و ۵ ثانیه نگه دارید.
  2. بالا بردن عضو به پهلو: به پهلو روی سمت سالم دراز بکشید و عضو باقی‌مانده را صاف به بالا ببرید.
  3. کشیدن عضو به عقب روی شکم: روی شکم دراز بکشید و عضو را از زمین کمی بالا بیاورید.
  4. فشار دادن به داخل: یک بالش بین ران‌ها بگذارید و فشار دهید.
  5. صاف کردن زانو (قطع زیر زانو): با رول زیر زانو، ساق باقی‌مانده را صاف کنید و نگه دارید.
  6. تمرین‌های تنه: بالا آوردن سر و شانه‌ها به‌صورت کنترل‌شده و تمرین‌های تنفسی.

هر تمرین را با ۸ تا ۱۰ تکرار شروع کنید و به‌تدریج بیشتر کنید. درد شدید، باز شدن زخم یا خونریزی، نشانه‌ی توقف و مراجعه به پزشک است.

می‌خواهید بدانید چه زمانی برای پروتز آماده‌اید؟

زمان جراحی، سطح قطع و وضعیت زخم را در واتساپ بفرستید تا درباره‌ی زمان مناسب ارزیابی و شروع ساخت پروتز راهنمایی‌تان کنیم.

تمرین تعادل و جابه‌جایی ایمن

از دست دادن یک پا مرکز ثقل بدن را تغییر می‌دهد. تمرین تعادل روی پای سالم، خطر زمین خوردن را کم می‌کند و پایه‌ی راه رفتن با پروتز است.

تمرین تعادل روی یک پا بین میله‌های موازی بعد از قطع عضو زیر زانو
تمرین ایستادن روی یک پا بین میله‌های موازی، با حضور فیزیوتراپیست برای ایمنی.
  • ایستادن با تکیه‌گاه: بین میله‌های موازی یا کنار یک میز محکم.
  • انتقال وزن: جابه‌جا کردن وزن به جلو، عقب و طرفین بدون جابه‌جا شدن پا.
  • جابه‌جایی از تخت به ویلچر: با تکنیک درست و قفل بودن ترمزهای ویلچر.
  • راه رفتن با واکر یا عصا: روی پای سالم، بدون پریدن‌های ناگهانی.

تقویت دست‌ها، شانه و آمادگی قلبی

در هفته‌های اول، دست‌ها بار زیادی را برای جابه‌جایی، استفاده از واکر و عصا و بلند شدن از صندلی تحمل می‌کنند.

تقویت دست‌ها و شانه با بلند کردن بدن از روی ویلچر زیر نظر فیزیوتراپیست
بلند کردن بدن با فشار دست‌ها روی دسته‌های ویلچر، عضلات پشت بازو و شانه را تقویت می‌کند.
  • بلند کردن بدن روی دسته‌های صندلی: برای تقویت پشت بازو.
  • کش ورزشی: برای شانه‌ها و پشت.
  • آمادگی قلبی: دوچرخه‌ی دستی یا تمرین‌های سبک هوازی با اجازه‌ی پزشک؛ راه رفتن با پروتز انرژی بیشتری می‌خواهد.

مراقبت از پوست و حساسیت‌زدایی عضو

پوست عضو باقی‌مانده باید برای تماس روزانه با لاینر و سوکت آماده شود.

  • بعد از بسته شدن زخم: ماساژ ملایم اطراف جای بخیه با اجازه‌ی پزشک، برای جلوگیری از چسبندگی.
  • حساسیت‌زدایی: لمس عضو با پارچه‌های نرم تا زبرتر و ضربه‌های آرام با دست.
  • بهداشت: شست‌وشوی روزانه با صابون ملایم و خشک کردن کامل.
  • درد خیالی: احساس یا درد در عضو از دست رفته شایع است؛ لمس عضو، بانداژ و گاهی دارو با نظر پزشک کمک می‌کند.

آشنایی با نوع لاینر هم از همین مرحله مفید است؛ راهنمای انتخاب لاینر پروتز را بخوانید.

زمان‌بندی معمول از جراحی تا پروتز

زمان دقیق برای هر فرد متفاوت است و به ترمیم زخم، بیماری‌های زمینه‌ای و سطح قطع بستگی دارد.

  1. روزهای اول: وضعیت‌دهی درست، تمرین‌های تنفسی، حرکت پای سالم و دست‌ها.
  2. هفته‌ی اول تا دوم: شروع بانداژ، جابه‌جایی ایمن و تمرین‌های تقویتی ملایم با اجازه‌ی جراح.
  3. هفته‌ی سوم تا ششم: بسته شدن زخم و کشیدن بخیه، شروع شرینکر، تمرین‌های تعادل و تقویتی بیشتر.
  4. از حدود ۶ تا ۸ هفته: ارزیابی برای پروتز، قالب‌گیری و سوکت آزمایشی، اگر ورم کم شده و زخم کاملاً ترمیم شده باشد.

در افراد دیابتی یا با مشکلات عروقی، ترمیم ممکن است کندتر باشد؛ قطع پا در دیابت را ببینید. برای انتخاب قطعات پروتز در این مرحله، راهنمای انتخاب بهترین پای مصنوعی و انواع زانوی پروتزی کمک‌کننده‌اند.

دو سناریوی رایج از مراجعه‌کنندگان

توضیح: روایت‌های زیر سناریوهای آموزشی و ناشناسِ بازسازی‌شده از موقعیت‌های رایج هستند؛ نه نقل‌قول مستقیم و نه وعده‌ی نتیجه.

سناریوی اول: «بالش زیر زانو آرامم می‌کرد»

فردی با قطع زیر زانو، برای راحتی هفته‌ها بالش زیر زانو می‌گذاشت. هنگام ارزیابی برای پروتز، زانو کاملاً صاف نمی‌شد.

با چند هفته کشش روزانه و تمرین صاف کردن زانو، دامنه‌ی حرکت بهتر شد و ساخت پروتز شروع شد؛ اما این تأخیر با وضعیت‌دهی درست از ابتدا قابل پیشگیری بود.

سناریوی دوم: «آماده رسیدم»

فرد دیگری با قطع بالای زانو، از هفته‌ی اول بانداژ، دراز کشیدن روی شکم و تمرین‌های باسن را انجام داده بود.

در ارزیابی، عضو شکل مناسب و مفصل ران دامنه‌ی کامل داشت و پس از دریافت پروتز، آموزش راه رفتن سریع‌تر پیش رفت.

ارزیابی آمادگی و ساخت پای مصنوعی در تهران؛ کلینیک سیدا ونک

کلینیک ارتوز و پروتز سیدا
تهران، میدان ونک، اتوبان حقانی، نرسیده به چهارراه جهان کودک، پلاک ۳۸، طبقه اول، واحد ۱۰۳
تلفن: ۸۸۲۰۱۶۲۹-۰۲۱

کلینیک سیدا در میدان ونک تهران، نزدیک اتوبان حقانی، پیش از ساخت پروتز، شکل عضو، دامنه‌ی حرکت مفاصل، قدرت عضلات و تعادل را ارزیابی می‌کند و در صورت نیاز، برنامه‌ی آماده‌سازی و شرینکر مناسب را پیشنهاد می‌دهد.

برای ارزیابی، نامه‌ی جراح، گزارش جراحی و در صورت وجود، شرینکر یا بانداژی که استفاده می‌کنید را همراه بیاورید.

سؤالات متداول درباره‌ی تمرین‌های قبل از پای مصنوعی

چند وقت بعد از قطع پا می‌توان ورزش را شروع کرد؟

تمرین‌های تنفسی و حرکت دست‌ها و پای سالم معمولاً از روزهای اول، و تمرین‌های عضو باقی‌مانده با اجازه‌ی جراح شروع می‌شوند.

شرینکر بهتر است یا بانداژ کشی؟

شرینکر فشار یکنواخت‌تر و پوشیدن ساده‌تری دارد، اما معمولاً بعد از بسته شدن زخم استفاده می‌شود. بانداژ در مراحل اولیه رایج‌تر است.

آیا گذاشتن بالش زیر عضو باقی‌مانده اشکال دارد؟

بله. بالش زیر ران یا زانو باعث خم ماندن مفصل و خشکی آن می‌شود که راه رفتن با پروتز را سخت می‌کند.

درد خیالی چیست و چه کنم؟

احساس یا درد در عضو از دست رفته شایع است. لمس عضو، بانداژ، فعالیت و درمان دارویی با نظر پزشک می‌تواند کمک کند.

چه زمانی برای قالب‌گیری پروتز آماده‌ام؟

وقتی زخم کاملاً ترمیم شده، ورم تا حد زیادی کم شده و پزشک اجازه داده باشد؛ معمولاً حدود ۶ تا ۸ هفته پس از جراحی، اما بسته به فرد متفاوت است.

آیا بدون فیزیوتراپیست می‌توانم این تمرین‌ها را انجام دهم؟

بهتر است حداقل چند جلسه زیر نظر فیزیوتراپیست تمرین کنید تا روش درست و ایمن را یاد بگیرید و سپس در خانه ادامه دهید.

آیا تمرین‌ها بعد از دریافت پروتز هم ادامه دارد؟

بله. تقویت عضلات و تعادل در کنار آموزش راه رفتن با پروتز ادامه پیدا می‌کند.

جمع‌بندی

دوره‌ی قبل از پروتز فرصت مهمی برای شکل‌دهی عضو، جلوگیری از خشکی مفاصل، تقویت عضلات و تمرین تعادل است. این آمادگی پوشیدن پروتز را راحت‌تر و یادگیری راه رفتن را سریع‌تر می‌کند.

همه‌ی تمرین‌ها باید با اجازه‌ی جراح و بدون فشار به زخم انجام شوند. برای آشنایی با مراحل ساخت پروتز، پای مصنوعی زیر زانو و پای مصنوعی بالای زانو را بخوانید.

برای ارزیابی آمادگی و ساخت پروتز وقت بگیرید

در کلینیک سیدا ونک، آمادگی عضو و بدن شما ارزیابی و پروتز با سوکت آزمایشی ساخته می‌شود.

دکتر نسترن کاچری، متخصص ارتز و پروتز کلینیک سیدا

دکتر نسترن کاچری

متخصص ارتوز و پروتز (Orthotics & Prosthetics)، نویسنده و ناظر علمی

کلینیک ارتوز و پروتز سیدا، تهران؛ بیش از ۱۰ سال تجربه در ساخت پروتزهای سیلیکونی و پروتزهای زیبایی. این مقاله بر اساس تجربه‌ی بالینی کلینیک و منابع علمی زیر نوشته و بازبینی شده است.

منابع علمی و آموزشی

  1. Pre-prosthetic rehabilitation after lower limb amputation (PubMed)
  2. Rigid dressing versus soft dressing and shrinker residual limb volume (PubMed)
  3. Hip flexion contracture in transfemoral amputees and gait (PubMed)
  4. Falls in the early post-amputation period (PubMed)

این مقاله برای آگاهی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. آخرین بازبینی پزشکی:


بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *