انواع زانوی پروتزی؛ مکانیکی، هیدرولیک یا هوشمند؟

Prosthetic knee types hero

پروتز پا
۱۱ دقیقه مطالعه
به‌روزرسانی:
بازبینی پزشکی‌شده

انواع زانوی پروتزی

زانوی پروتزی قلب پای مصنوعی بالای زانو است. همین قطعه تعیین می‌کند فرد با چه اطمینانی وزن بدهد، با چه سرعتی راه برود، از پله و شیب چطور عبور کند و چقدر خطر زمین خوردن داشته باشد. در این راهنما سازوکار هر نوع زانو را به زبان ساده توضیح می‌دهیم تا بدانید متخصص بر چه اساسی زانو را پیشنهاد می‌کند.

زانوی پروتزی هیدرولیک؛ متخصص ارتوپدی فنی در حال تنظیم مقاومت زانوی پای مصنوعی
دکتر نسترن کاچری، متخصص ارتز و پروتز

نوشته و بازبینی: دکتر نسترن کاچری
متخصص ارتز و پروتز، کلینیک سیدا ونک · بیش از ۱۰ سال تجربه در ساخت پروتزهای سیلیکونی و زیبایی

درباره‌ی نویسنده

پاسخ کوتاه: کدام زانوی پروتزی بهتر است؟

زانوی پروتزی بر اساس دو کار اصلی دسته‌بندی می‌شود: ثبات هنگام وزن دادن و کنترل حرکت هنگام قدم برداشتن. زانوهای مکانیکی (قفل‌دار، ترمز وزنی و پلی‌سنتریک) ساده، سبک و بادوام‌اند و برای افراد کم‌تحرک تا نیمه‌فعال ایمنی خوبی می‌دهند. زانوهای هیدرولیک و پنوماتیک سرعت خم و راست شدن را با سرعت راه رفتن هماهنگ می‌کنند و برای افراد فعال مناسب‌اند. زانوهای میکروپروسسوری (هوشمند) با حسگر و پردازنده، مقاومت را لحظه‌به‌لحظه تنظیم می‌کنند و در بسیاری از کاربران زمین خوردن را کم می‌کنند، اما گران‌تر و نیازمند شارژند. بهترین زانو آن است که با سطح فعالیت، طول ران، قدرت عضلات و اهداف شما جور باشد.

آنچه در این مقاله می‌خوانید

  • زانوی پروتزی باید هم هنگام ایستادن قفل و پایدار بماند و هم هنگام قدم برداشتن روان خم شود.
  • زانوهای مکانیکی ساده و ایمن‌اند؛ زانوهای هیدرولیک با سرعت راه رفتن تطبیق پیدا می‌کنند.
  • زانوی هوشمند خطر زمین خوردن را در بسیاری از کاربران کم می‌کند، اما برای همه ضروری نیست.
  • زانوی پروتزی با «زانوی مصنوعی» در جراحی تعویض مفصل فرق دارد.
فهرست مطالب (۹ بخش)
  1. زانوی پروتزی چیست
  2. وظایف زانوی پروتزی
  3. زانوهای مکانیکی
  4. زانوی هیدرولیک
  5. زانوی هوشمند
  6. جدول مقایسه
  7. زندگی روزمره
  8. نحوه‌ی انتخاب
  9. دو سناریوی رایج

زانوی پروتزی چیست و چه تفاوتی با تعویض مفصل زانو دارد؟

زانوی پروتزی یک مفصل مکانیکی یا الکترونیکی است که در پای مصنوعی بالای زانو، بین سوکت ران و لوله‌ی ساق (پایلون) قرار می‌گیرد و کار زانوی از دست رفته را انجام می‌دهد.

این قطعه را نباید با «زانوی مصنوعی» در جراحی تعویض مفصل زانو اشتباه گرفت. در تعویض مفصل، سطوح فرسوده‌ی زانوی خود فرد با قطعات فلزی و پلاستیکی داخل بدن جایگزین می‌شود و پای فرد سر جایش است. اگر بعد از چنین جراحی‌ای دنبال زانوبند هستید، زانوبند بعد از تعویض مفصل زانو را ببینید.

زانوی پروتزی در دو گروه استفاده می‌شود: افرادی با قطع عضو بالای زانو (ترانس‌فمورال) و افرادی با قطع از مفصل زانو یا مفصل ران. اطلاعات کامل درباره‌ی سوکت، مراحل ساخت و توانبخشی در راهنمای پروتز بالای زانو آمده است.

زانوی پروتزی چه کارهایی باید انجام دهد؟

راه رفتن دو فاز دارد: فاز ایستایی (وقتی پا روی زمین است و وزن را تحمل می‌کند) و فاز نوسان (وقتی پا از زمین جدا شده و به جلو می‌رود). زانوی پروتزی در هر فاز کار متفاوتی دارد.

فاز راه رفتنکار زانوی سالمزانوی پروتزی باید…
تماس پاشنهکمی خم می‌شود و ضربه را جذب می‌کندخم نشود که فرد بیفتد، یا به‌صورت کنترل‌شده کمی خم شود
ایستادن روی پاثابت و پایدار می‌ماندقفل یا مقاوم بماند تا وزن را تحمل کند
پیش از برداشتن پاشروع به خم شدن می‌کندآزاد شود تا پا بتواند خم شود
نوسانبه‌اندازه خم و سپس صاف می‌شودنه بیش از حد خم شود و نه دیر صاف شود
پایان نوساننرم صاف می‌شودبدون ضربه‌ی شدید صاف شود

در موبایل جدول را به چپ و راست بکشید.

هر نوع زانو این کارها را با سازوکار متفاوتی انجام می‌دهد و همین تفاوت، زانوها را برای افراد مختلف مناسب می‌کند.

زانوهای مکانیکی؛ ساده، سبک و ایمن

زانوهای مکانیکی با فنر، اصطکاک، قفل یا هندسه‌ی مفصل کار می‌کنند. ساده‌اند، به برق نیاز ندارند، تعمیرشان آسان‌تر است و برای بسیاری از افراد بهترین انتخاب‌اند.

زانوی قفل‌دار دستی

هنگام راه رفتن کاملاً قفل است و برای نشستن با اهرم یا بند باز می‌شود. بیشترین ایمنی؛ اما راه رفتن با پای صاف و کمی غیرطبیعی است. برای سالمندان، افراد با تعادل ضعیف یا شروع توانبخشی.

زانوی تک‌محوره با اصطکاک

ساده‌ترین زانوی آزاد؛ سبک و بادوام، اما با یک سرعت ثابت بهتر کار می‌کند و فرد باید با عضلات ران آن را کنترل کند.

زانوی ترمز وزنی

وقتی وزن روی آن قرار می‌گیرد، ترمز می‌گیرد و خم نمی‌شود. برای افراد کم‌تحرک که در خانه و اطراف آن راه می‌روند.

زانوی پلی‌سنتریک (چهارمیله‌ای)

چند محور چرخش دارد؛ هنگام ایستادن پایدار است و در فاز نوسان پا را کوتاه‌تر می‌کند تا به زمین گیر نکند. برای ران‌های بلند و قطع از مفصل زانو هم مناسب است.

زانوهای هیدرولیک و پنوماتیک؛ تطبیق با سرعت راه رفتن

در این زانوها، یک سیلندر روغنی (هیدرولیک) یا هوایی (پنوماتیک) حرکت زانو را کنترل می‌کند. هرچه سریع‌تر راه بروید، مقاومت بیشتر می‌شود؛ بنابراین زانو با سرعت شما هماهنگ می‌ماند.

  • هیدرولیک: کنترل قوی‌تر و دقیق‌تر؛ برای افراد فعال، سنگین‌تر و کسانی که سرعتشان زیاد تغییر می‌کند. برخی مدل‌ها امکان پایین آمدن پله به‌صورت یک‌درمیان را هم دارند.
  • پنوماتیک: سبک‌تر و ساده‌تر؛ برای افراد سبک‌وزن‌تر و فعالیت متوسط تا خوب.
  • تنظیم: متخصص با پیچ‌های تنظیم، مقاومت خم شدن و صاف شدن را بر اساس الگوی راه رفتن فرد تنظیم می‌کند.
  • نگهداری: نیاز به سرویس دوره‌ای طبق دستور سازنده دارد؛ نشت روغن یا صدای غیرعادی را جدی بگیرید.

برای مقایسه‌ی کیفیت و ویژگی‌های مدل‌های موجود در بازار ایران، مقایسه‌ی زانوهای ایرانی، آلمانی و آمریکایی را بخوانید.

می‌خواهید بدانید کدام زانو برای شما مناسب است؟

سن، وزن، طول تقریبی ران، نوع زانوی فعلی و میزان فعالیت روزانه را در واتساپ بفرستید تا راهنمایی‌تان کنیم.

زانوی هوشمند (میکروپروسسوری)؛ چه زمانی ارزشش را دارد؟

زانوی میکروپروسسوری با حسگرهایی که زاویه، سرعت و نیروی وارد بر زانو را صدها بار در ثانیه اندازه می‌گیرند، مقاومت سیلندر هیدرولیک را لحظه‌به‌لحظه تنظیم می‌کند.

  • کاهش زمین خوردن: اگر پای فرد سُر بخورد یا گیر کند، زانو مقاومت را بالا می‌برد و جلوی خم شدن ناگهانی را می‌گیرد.
  • پله و شیب: پایین آمدن از پله و شیب به‌صورت کنترل‌شده آسان‌تر است.
  • کاهش تمرکز ذهنی: فرد کمتر لازم است به هر قدم فکر کند.
  • محدودیت‌ها: قیمت بالا، نیاز به شارژ روزانه، حساسیت به آب (در اکثر مدل‌ها) و نیاز به سرویس تخصصی.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند این زانوها در بسیاری از کاربران با سطح فعالیت متوسط تا بالا، زمین خوردن را کمتر و اعتماد به راه رفتن را بیشتر می‌کنند. اما برای فردی که بیشتر در خانه است یا توانایی شارژ و نگهداری منظم ندارد، یک زانوی مکانیکی خوب ممکن است انتخاب منطقی‌تری باشد. تأثیر این انتخاب بر هزینه را در قیمت پای مصنوعی ببینید.

جدول مقایسه‌ی انواع زانوی پروتزی

این جدول خلاصه‌ای کلی است؛ مدل‌های هر گروه با هم تفاوت دارند و انتخاب نهایی بعد از ارزیابی انجام می‌شود.

نوع زانوثباتتطبیق با سرعتوزن و نگهداریمناسب برای
قفل‌دار دستیبسیار زیادنداردسبک، سادهK1، شروع توانبخشی
ترمز وزنیزیادکمسبک، سادهK1 تا K2
پلی‌سنتریکزیادمتوسطمتوسطK2 تا K3، قطع از مفصل زانو
پنوماتیکمتوسطخوبسبک، سرویس دوره‌ایK3
هیدرولیکمتوسط تا زیادبسیار خوبسنگین‌تر، سرویس دوره‌ایK3 تا K4
میکروپروسسوریبسیار زیادبسیار خوبسنگین‌تر، شارژ روزانهK2 تا K4 با شرایط خاص

در موبایل جدول را به چپ و راست بکشید.

سطح فعالیت K را در راهنمای انتخاب بهترین پای مصنوعی به‌طور کامل توضیح داده‌ایم.

زانوی پروتزی در زندگی روزمره؛ پله، نشستن و رانندگی

نوع زانو روی کارهای ساده‌ی روزانه هم اثر دارد. قبل از انتخاب، به این موقعیت‌ها فکر کنید:

مرد با پای مصنوعی در حال بالا رفتن از پله با کمک نرده
بالا رفتن از پله با پای مصنوعی معمولاً با پای سالم شروع می‌شود؛ برخی زانوها پایین آمدن یک‌درمیان را ممکن می‌کنند.
  • پله: با بیشتر زانوها، بالا رفتن پله‌پله و با پای سالم انجام می‌شود. پایین آمدن یک‌درمیان فقط با زانوهای هیدرولیک یا هوشمند مخصوص و بعد از آموزش ممکن است.
  • نشستن: زانو باید به‌راحتی تا حدود ۹۰ درجه یا بیشتر خم شود. نشستن روی زمین با برخی زانوها و سوکت‌ها سخت است.
  • شیب و زمین ناهموار: زانوهای هیدرولیک و هوشمند کنترل بهتری دارند.
  • رانندگی: نوع زانو کمتر اثر دارد؛ سمت قطع عضو و نوع گیربکس مهم‌ترند.
  • نماز و زانو زدن: این نیاز را حتماً به متخصص بگویید تا در انتخاب زانو و طراحی سوکت لحاظ شود.
مرد با پروتز بالای زانو روی صندلی نشسته و زانوی پروتزی خم شده است
زانوی پروتزی باید هنگام نشستن به‌راحتی خم شود و فرد بتواند راحت روی صندلی بنشیند.

متخصص چطور زانوی مناسب را انتخاب می‌کند؟

انتخاب زانو چند عامل را با هم در نظر می‌گیرد و معمولاً با یک جلسه‌ی ارزیابی دقیق انجام می‌شود.

  1. سطح فعالیت و اهداف: راه رفتن در خانه، رفت‌وآمد شهری، کار یا ورزش.
  2. طول ران و قدرت عضلات: ران کوتاه یا عضلات ضعیف نیاز به زانوی پایدارتر دارد.
  3. وزن بدن: هر زانو محدوده‌ی وزنی مجاز دارد.
  4. تعادل و سابقه‌ی زمین خوردن: اگر زیاد زمین می‌خورید، زانوی با ثبات بیشتر یا هوشمند مطرح می‌شود.
  5. محیط زندگی: پله‌های زیاد، شیب، روستا یا شهر.
  6. توانایی نگهداری: شارژ روزانه، دسترسی به سرویس و بودجه.

سوکت و لاینر هم روی کنترل زانو اثر دارند؛ چون هرچه اتصال ران به پروتز دقیق‌تر باشد، فرد زانو را بهتر کنترل می‌کند. راهنمای انتخاب لاینر را هم ببینید. برای پوشش هزینه، بیمه‌ی پای مصنوعی را بررسی کنید.

دو سناریوی رایج از مراجعه‌کنندگان

توضیح: روایت‌های زیر سناریوهای آموزشی و ناشناسِ بازسازی‌شده از موقعیت‌های رایج هستند؛ نه نقل‌قول مستقیم و نه وعده‌ی نتیجه.

سناریوی اول: «زانویم در سرعت بالا عقب می‌ماند»

فرد جوانی با قطع بالای زانو که زانوی مکانیکی تک‌محوره داشت، می‌گفت وقتی تند راه می‌رود، زانو دیر صاف می‌شود و قدم‌هایش نامنظم است.

با ارزیابی سطح فعالیت (K3)، زانوی هیدرولیک پیشنهاد و پس از چند جلسه تنظیم مقاومت و تمرین، راه رفتن با سرعت‌های مختلف روان‌تر شد.

سناریوی دوم: «هوشمند می‌خواستم ولی شرایطش را نداشتم»

فرد مسنی با تعادل نسبتاً خوب ولی فعالیت بیشتر در خانه، به دنبال زانوی هوشمند بود.

با توجه به سطح فعالیت، نگرانی از شارژ روزانه و بودجه، زانوی پلی‌سنتریک پایدار با سوکت دقیق انتخاب شد. او با اطمینان در خانه و محله راه می‌رود؛ انتخاب منطقی، از پیشرفته‌ترین گزینه بهتر بود.

انتخاب و تنظیم زانوی پروتزی در تهران؛ کلینیک سیدا ونک

کلینیک ارتوز و پروتز سیدا
تهران، میدان ونک، اتوبان حقانی، نرسیده به چهارراه جهان کودک، پلاک ۳۸، طبقه اول، واحد ۱۰۳
تلفن: ۸۸۲۰۱۶۲۹-۰۲۱

کلینیک سیدا در میدان ونک تهران، نزدیک اتوبان حقانی، زانوی پروتزی را بعد از ارزیابی سطح فعالیت، قدرت عضلات و محیط زندگی انتخاب می‌کند و با تراز دقیق، تنظیم مقاومت زانو و جلسات آموزش راه رفتن تحویل می‌دهد.

اگر زانوی فعلی‌تان مشکل دارد، پروتز را همراه بیاورید تا بررسی شود؛ گاهی تنظیم یا سرویس، بدون تعویض زانو، مشکل را حل می‌کند.

سؤالات متداول درباره‌ی زانوی پروتزی

زانوی هیدرولیک بهتر است یا پلی‌سنتریک؟

به نیاز شما بستگی دارد. پلی‌سنتریک ثبات بیشتری در ایستادن دارد و برای فعالیت متوسط مناسب است؛ هیدرولیک برای افراد فعال که با سرعت‌های مختلف راه می‌روند بهتر است. برخی زانوها هر دو ویژگی را دارند.

زانوی هوشمند پروتز چقدر شارژ نگه می‌دارد؟

بیشتر مدل‌ها با یک بار شارژ یک تا چند روز کار می‌کنند و توصیه می‌شود هر شب شارژ شوند. اگر شارژ تمام شود، زانو معمولاً در حالت ایمن با مقاومت ثابت کار می‌کند.

آیا با زانوی پروتزی می‌توان دوید؟

برخی زانوهای هیدرولیک و ورزشی امکان دویدن را می‌دهند، اما دویدن قدم‌به‌قدم نیاز به آموزش ویژه، عضلات قوی و معمولاً پنجه‌ی ورزشی دارد.

عمر زانوی پروتزی چقدر است؟

زانوهای مکانیکی معمولاً چند سال و زانوهای هیدرولیک و هوشمند با سرویس منظم ۳ تا ۵ سال یا بیشتر کار می‌کنند. شدت استفاده و وزن فرد اثر دارد.

آیا زانوی پروتزی با تعویض مفصل زانو یکی است؟

نه. زانوی پروتزی بخشی از پای مصنوعی بیرون از بدن است؛ تعویض مفصل زانو جراحی‌ای است که داخل زانوی خود فرد انجام می‌شود.

آیا بیمه هزینه‌ی زانوی پروتزی را پرداخت می‌کند؟

بیمه‌های پایه، تکمیلی و نهادهای حمایتی ممکن است بخشی از هزینه را بپردازند؛ معمولاً زانوهای هوشمند شرایط و سقف جداگانه دارند.

می‌توانم زانوی فعلی‌ام را بدون تعویض سوکت عوض کنم؟

گاهی بله، اگر سوکت مناسب و طول پروتز اجازه دهد. اما تعویض زانو معمولاً نیاز به تراز دوباره و گاهی تغییر سوکت دارد.

جمع‌بندی

زانوی پروتزی باید هنگام وزن دادن پایدار و هنگام قدم برداشتن روان باشد. زانوهای مکانیکی ساده و ایمن‌اند، زانوهای هیدرولیک با سرعت تطبیق پیدا می‌کنند و زانوهای هوشمند کنترل لحظه‌ای و ایمنی بیشتری می‌دهند.

زانوی مناسب بر اساس سطح فعالیت، قدرت عضلات، وزن، محیط زندگی و توانایی نگهداری انتخاب می‌شود. برای آشنایی با کل مسیر ساخت، پای مصنوعی بالای زانو را بخوانید.

برای انتخاب یا تنظیم زانوی پروتزی وقت بگیرید

در کلینیک سیدا ونک، زانوی پروتزی بر اساس سطح فعالیت شما انتخاب و با تراز دقیق و آموزش راه رفتن تحویل داده می‌شود.

دکتر نسترن کاچری، متخصص ارتز و پروتز کلینیک سیدا

دکتر نسترن کاچری

متخصص ارتوز و پروتز (Orthotics & Prosthetics)، نویسنده و ناظر علمی

کلینیک ارتوز و پروتز سیدا، تهران؛ بیش از ۱۰ سال تجربه در ساخت پروتزهای سیلیکونی و پروتزهای زیبایی. این مقاله بر اساس تجربه‌ی بالینی کلینیک و منابع علمی زیر نوشته و بازبینی شده است.

منابع علمی و آموزشی

  1. Microprocessor-controlled versus non-microprocessor prosthetic knees: systematic review (PubMed)
  2. Polycentric knee joint in knee disarticulation and transfemoral amputees (PubMed)
  3. Hydraulic swing phase control prosthetic knee gait (PubMed)
  4. Falls in lower limb prosthesis users (PubMed)

این مقاله برای آگاهی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. آخرین بازبینی پزشکی:


بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *