پای مصنوعی بالای زانو؛ انواع زانوی پروتزی، سوکت و توانبخشی

پروتز بالای زانو؛ متخصص پروتز در حال بررسی تراز زانوی پروتزی روی پای مصنوعی بیمار در کلینیک سیدا تهران

پروتز پا
۱۰ دقیقه مطالعه
به‌روزرسانی:
بازبینی پزشکی‌شده

پای مصنوعی بالای زانو؛ انواع زانوی پروتزی، سوکت و توانبخشی

قطع عضو بالای زانو یعنی از دست دادن مفصل زانو، و به همین دلیل پروتز بالای زانو باید کار زانو را هم انجام دهد. راه رفتن با این پروتز نسبت به زیر زانو انرژی بیشتری می‌خواهد و یادگیری آن زمان می‌برد، اما با زانوی مناسب، سوکت دقیق و توانبخشی منظم، بسیاری از افراد دوباره مستقل راه می‌روند. این راهنما اجزای پروتز بالای زانو، انواع زانوی پروتزی، طراحی سوکت و مسیر توانبخشی را توضیح می‌دهد.

پروتز بالای زانو؛ متخصص پروتز در حال بررسی تراز زانوی پروتزی روی پای مصنوعی بیمار در کلینیک سیدا تهران
دکتر نسترن کاچری، متخصص ارتز و پروتز

نوشته و بازبینی: دکتر نسترن کاچری
متخصص ارتز و پروتز، کلینیک سیدا ونک · بیش از ۱۰ سال تجربه در ساخت پروتزهای سیلیکونی و زیبایی

درباره‌ی نویسنده

پاسخ کوتاه: پروتز بالای زانو چیست و کدام زانو بهتر است؟

پروتز بالای زانو (ترانس‌فمورال) پای مصنوعی برای کسانی است که پایشان بالاتر از مفصل زانو، در ناحیه‌ی ران، قطع شده است. این پروتز علاوه بر سوکت، لاینر، پایلون و پنجه، یک زانوی پروتزی دارد که خم و راست شدن پا را کنترل می‌کند. زانوها از مکانیکی تک‌محوره و قفل‌دار تا پلی‌سنتریک، هیدرولیک و میکروپروسسوری متنوع‌اند. بهترین زانو آن است که با سطح فعالیت، وزن، قدرت عضلات و اهداف فرد جور باشد: برای فرد کم‌تحرک، ایمنی و ثبات مهم‌تر است و برای فرد فعال، امکان راه رفتن با سرعت‌های مختلف. ساخت پروتز چند جلسه و آموزش راه رفتن چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد.

آنچه در این مقاله می‌خوانید

  • زانوی پروتزی مهم‌ترین و گران‌ترین جزء پروتز بالای زانو است و باید بر اساس سطح فعالیت انتخاب شود.
  • سوکت بالای زانو باید هم راحت باشد و هم ران را در وضعیت درست نگه دارد؛ ساخت آن دقت زیادی می‌خواهد.
  • راه رفتن با پروتز بالای زانو انرژی بیشتری مصرف می‌کند؛ تقویت عضلات باسن و تنه ضروری است.
  • توانبخشی و آموزش راه رفتن به اندازه‌ی خود پروتز در نتیجه‌ی نهایی اثر دارد.
فهرست مطالب (۸ بخش)
  1. اجزای پروتز بالای زانو
  2. انواع زانوی پروتزی
  3. سوکت بالای زانو
  4. آمادگی قبل از پروتز
  5. مراحل ساخت
  6. توانبخشی و راه رفتن
  7. زندگی روزمره
  8. دو سناریوی رایج

پروتز بالای زانو از چه اجزایی ساخته می‌شود؟

پروتز بالای زانو از پنج جزء اصلی تشکیل می‌شود: سوکت، لاینر یا سیستم تعلیق، زانوی پروتزی، پایلون و پنجه. هر جزء بر اساس شرایط فرد انتخاب و همه با هم تراز می‌شوند.

جزءکار آننکته‌ی انتخاب
سوکتنگه داشتن ران و انتقال وزن به لگن و عضلات رانطراحی سوکت (چهارگوش یا مهار ایسکیال) بر راحتی و ثبات اثر دارد
سیستم تعلیقنگه داشتن پروتز روی ران: لاینر با پین، ساکشن، وکیوم یا کمربندساکشن و وکیوم کنترل بهتری می‌دهند ولی پوشیدن آن‌ها مهارت می‌خواهد
زانوی پروتزیکنترل خم و راست شدن هنگام ایستادن و راه رفتنبر اساس سطح فعالیت، وزن و نیاز به ایمنی
پایلونلوله‌ی اتصال زانو به پنجه و تنظیم طولتیتانیوم یا آلومینیوم بسته به وزن
پنجهتماس با زمین و جذب ضربهبا زانو هماهنگ انتخاب می‌شود

در موبایل جدول را به چپ و راست بکشید.

تأثیر هر جزء بر هزینه را در قیمت پای مصنوعی توضیح داده‌ایم.

انواع زانوی پروتزی؛ کدام برای شما مناسب است؟

زانوی پروتزی دو کار اصلی دارد: هنگام وزن دادن، خم نشود و فرد را نیندازد (ثبات در فاز ایستایی) و هنگام قدم برداشتن، به‌اندازه و با سرعت مناسب خم و راست شود (کنترل فاز نوسان).

انواع زانوی پروتزی برای پای مصنوعی بالای زانو: زانوی تک‌محوره، زانوی پلی‌سنتریک و زانوی هیدرولیک
از چپ به راست: زانوی تک‌محوره، زانوی پلی‌سنتریک (چهارمیله‌ای) و زانوی هیدرولیک.

زانوی قفل‌دار دستی

هنگام راه رفتن قفل است و برای نشستن باز می‌شود. بیشترین ایمنی را دارد اما راه رفتن با پای صاف است. مناسب افراد بسیار کم‌تحرک یا با تعادل ضعیف.

زانوی تک‌محوره با ترمز وزنی

ساده و بادوام؛ وقتی وزن روی آن است، ترمز می‌گیرد. مناسب فعالیت محدود در خانه و اطراف آن.

زانوی پلی‌سنتریک

چند محور چرخش دارد و ثبات خوبی در ایستادن می‌دهد. برای ران‌های بلند تا متوسط و سطح فعالیت متوسط مناسب است.

زانوی هیدرولیک یا پنوماتیک

سرعت خم و راست شدن را با سرعت راه رفتن تنظیم می‌کند. برای افراد فعالی که با سرعت‌های مختلف راه می‌روند.

زانوی میکروپروسسوری

با حسگر و پردازنده، مقاومت زانو را در هر لحظه تنظیم می‌کند و خطر زمین خوردن را کمتر می‌کند. گران‌ترین گروه است.

مقایسه‌ی دقیق برندها را در مقایسه‌ی زانوی ایرانی، آلمانی و آمریکایی آورده‌ایم.

سوکت بالای زانو؛ مهم‌ترین عامل راحتی

سوکت بالای زانو باید وزن بدن را منتقل کند، ران را در وضعیت درست نگه دارد و هنگام نشستن آزاردهنده نباشد. ساخت سوکتی که هر سه را داشته باشد، تخصص و چند مرحله‌ی آزمایش می‌خواهد.

  • سوکت چهارگوش: طراحی قدیمی‌تر که وزن را بیشتر روی برجستگی استخوان نشیمنگاه می‌گذارد.
  • سوکت مهار ایسکیال (IRC): استخوان نشیمنگاه را داخل سوکت مهار می‌کند و ثبات پهلویی بهتری می‌دهد.
  • سوکت‌های با لبه‌ی کوتاه‌تر: در برخی افراد با سیستم وکیوم، لبه‌ها پایین‌تر می‌آید و نشستن راحت‌تر می‌شود.
  • سوکت آزمایشی شفاف: قبل از ساخت سوکت نهایی، برای دیدن نقاط فشار و اصلاح آن‌ها ضروری است.

نیاز به نشستن روی زمین، نماز یا رانندگی را در جلسه‌ی اول به متخصص بگویید، چون روی طراحی لبه‌های سوکت اثر دارد.

آمادگی قبل از دریافت پروتز بالای زانو

دوره‌ی بین جراحی و دریافت پروتز فرصت مهمی برای آماده کردن بدن است. هرچه ران و عضلات آماده‌تر باشند، راه رفتن با پروتز سریع‌تر یاد گرفته می‌شود.

  • شکل‌دهی ران: بانداژ یا جوراب فشاری (شرینکر) طبق آموزش، ورم را کم می‌کند و ران را برای سوکت آماده می‌کند.
  • حفظ صاف بودن مفصل ران: نشستن طولانی و گذاشتن بالش زیر ران باعث خم ماندن مفصل می‌شود.
  • تقویت دست‌ها: برای استفاده از واکر، عصا و بلند شدن از صندلی، قدرت دست و شانه لازم است.
  • تعادل روی پای سالم: تمرین ایستادن روی یک پا با تکیه‌گاه ایمن.

برای انتخاب زانو و سوکت مشاوره می‌خواهید؟

طول تقریبی ران باقی‌مانده، سن، وزن و میزان فعالیت روزانه را در واتساپ بفرستید تا درباره‌ی نوع زانو و سوکت راهنمایی‌تان کنیم.

مراحل ساخت پای مصنوعی بالای زانو

ساخت پروتز بالای زانو معمولاً چند جلسه در چند هفته طول می‌کشد و بعد از تحویل هم جلسات تنظیم ادامه دارد.

  1. ارزیابی: بررسی زخم، طول و شکل ران، قدرت عضلات باسن، دامنه‌ی حرکت مفصل ران و تعادل.
  2. قالب‌گیری یا اسکن: گرفتن قالب ران باقی‌مانده با لاینر یا بدون آن.
  3. سوکت آزمایشی: ساخت سوکت شفاف و امتحان آن در ایستادن و راه رفتن بین میله‌ها.
  4. تراز و تنظیم زانو: تنظیم محل زانو نسبت به خط وزن بدن برای ایمنی در ایستادن و راحتی در قدم برداشتن.
  5. سوکت نهایی و تحویل: ساخت سوکت نهایی، نصب کاور و آموزش پوشیدن و درآوردن.
  6. پیگیری: تعدیل سوکت با تغییر حجم ران و تنظیم دوباره‌ی زانو با پیشرفت راه رفتن.

توانبخشی و یادگیری راه رفتن با پروتز بالای زانو

یادگیری راه رفتن با پروتز بالای زانو مرحله‌به‌مرحله است: ایستادن و انتقال وزن، راه رفتن بین میله‌های موازی، استفاده از واکر یا عصا و در نهایت راه رفتن مستقل، پله و سطوح ناهموار.

تمرین راه رفتن با پای مصنوعی بالای زانو بین میله‌های موازی همراه فیزیوتراپیست
تمرین راه رفتن بین میله‌های موازی، اولین قدم توانبخشی با پروتز بالای زانو است.
  1. تقویت عضلات: عضلات باسن، به‌خصوص عضلات کناری که لگن را صاف نگه می‌دارند، و عضلات تنه کلید راه رفتن بدون لنگیدن هستند.
  2. جلوگیری از خم ماندن ران: دراز کشیدن روی شکم چند بار در روز، از کوتاه شدن عضلات جلوی ران جلوگیری می‌کند.
  3. انتقال وزن: اعتماد کردن به زانوی پروتزی و وزن دادن روی آن، اولین مهارت مهم است.
  4. پله و شیب: با تکنیک‌های مخصوص و بسته به نوع زانو آموزش داده می‌شود.
  5. زمین خوردن و بلند شدن: آموزش بلند شدن ایمن از زمین بخشی از توانبخشی است.

زندگی روزمره با پای مصنوعی بالای زانو

با پروتز مناسب و تمرین، بسیاری از افراد به کار، رانندگی و فعالیت‌های اجتماعی برمی‌گردند. برخی کارها نیاز به تطبیق دارد.

  • نشستن: در صندلی‌های معمولی مشکلی نیست؛ نشستن طولانی روی زمین ممکن است با لبه‌ی سوکت سخت باشد.
  • رانندگی: با قطع پای چپ و خودرو اتوماتیک ساده‌تر است؛ در قطع پای راست ممکن است تجهیزات کمکی لازم شود.
  • کنترل وزن: تغییر وزن، فیت سوکت را تغییر می‌دهد.
  • مراقبت از پوست: شست‌وشوی روزانه‌ی لاینر و بررسی پوست ران و کشاله.

دو سناریوی رایج از مراجعه‌کنندگان

توضیح: روایت‌های زیر سناریوهای آموزشی و ناشناسِ بازسازی‌شده از موقعیت‌های رایج هستند؛ نه نقل‌قول مستقیم و نه وعده‌ی نتیجه.

سناریوی اول: «از زانو می‌ترسیدم»

فردی با قطع بالای زانو بعد از تصادف، با وجود داشتن پروتز، به زانو اعتماد نداشت و بیشتر با ویلچر جابه‌جا می‌شد.

با تنظیم دوباره‌ی محل زانو برای ثبات بیشتر و چند جلسه تمرین انتقال وزن، کم‌کم راه رفتن با واکر و بعد عصا را شروع کرد. اعتماد به زانو، اولین قدم توانبخشی است.

سناریوی دوم: «سوکت هنگام نشستن اذیتم می‌کرد»

فرد دیگری می‌گفت لبه‌ی سوکت هنگام نشستن به کشاله و نشیمنگاه فشار می‌آورد.

با اصلاح طراحی لبه‌ها در سوکت آزمایشی و تغییر سیستم تعلیق، نشستن راحت‌تر شد. نیازهای روزمره مثل نشستن را از ابتدا به متخصص بگویید.

ساخت پای مصنوعی بالای زانو در تهران؛ کلینیک سیدا ونک

کلینیک ارتوز و پروتز سیدا
تهران، میدان ونک، اتوبان حقانی، نرسیده به چهارراه جهان کودک، پلاک ۳۸، طبقه اول، واحد ۱۰۳
تلفن: ۸۸۲۰۱۶۲۹-۰۲۱

کلینیک سیدا در میدان ونک تهران، نزدیک اتوبان حقانی، پروتز بالای زانو را بعد از ارزیابی سطح فعالیت، با سوکت آزمایشی و انتخاب زانوی متناسب می‌سازد و جلسات آموزش راه رفتن و پیگیری را انجام می‌دهد.

برای جلسه‌ی اول، نامه‌ی پزشک، مدارک بیمه و پروتز قبلی (اگر دارید) را همراه بیاورید و شلوارک یا لباس راحت بپوشید.

سؤالات متداول درباره‌ی پروتز بالای زانو

بهترین زانو برای پای مصنوعی بالای زانو کدام است؟

بهترین زانو آن است که با سطح فعالیت، وزن و اهداف شما جور باشد. برای فرد کم‌تحرک زانوی ایمن و پایدار و برای فرد فعال زانوی هیدرولیک یا میکروپروسسوری مناسب‌تر است.

یادگیری راه رفتن با پروتز بالای زانو چقدر طول می‌کشد؟

معمولاً چند هفته تا چند ماه، بسته به سن، قدرت عضلات، سلامت عمومی و منظم بودن تمرین.

آیا با پروتز بالای زانو می‌توان بدون عصا راه رفت؟

بسیاری از افراد جوان‌تر و فعال بدون عصا راه می‌روند. سالمندان یا افراد با تعادل ضعیف‌تر ممکن است برای ایمنی از عصا استفاده کنند.

چرا راه رفتن با پروتز بالای زانو خسته‌کننده‌تر است؟

چون زانوی طبیعی وجود ندارد و عضلات باسن و تنه باید کار بیشتری انجام دهند. تقویت این عضلات خستگی را کم می‌کند.

آیا پروتز بالای زانو با بیمه پوشش داده می‌شود؟

بیمه‌های پایه و تکمیلی و نهادهایی مثل بهزیستی و بنیاد شهید ممکن است بخشی از هزینه را بپردازند. شرایط را از قبل استعلام کنید.

سوکت بالای زانو هر چند وقت عوض می‌شود؟

معمولاً هر چند سال، اما در سال اول به دلیل کاهش حجم ران ممکن است زودتر نیاز به تعدیل یا سوکت جدید باشد.

آیا با پروتز بالای زانو می‌توان از پله بالا رفت؟

بله، با تکنیک مخصوص. برخی زانوهای پیشرفته امکان پایین آمدن پله به‌صورت یک‌درمیان را هم می‌دهند.

جمع‌بندی

پروتز بالای زانو علاوه بر سوکت و پنجه، زانوی پروتزی دارد که مهم‌ترین انتخاب در ساخت آن است. سوکت دقیق و زانوی متناسب با سطح فعالیت، پایه‌ی راه رفتن ایمن است.

توانبخشی، تقویت عضلات باسن و تنه و پیگیری منظم، به اندازه‌ی خود پروتز در نتیجه اثر دارد. برای برآورد هزینه، قیمت پای مصنوعی را ببینید.

برای ارزیابی و ساخت پروتز بالای زانو وقت بگیرید

در کلینیک سیدا ونک، زانو و سوکت بر اساس سطح فعالیت شما انتخاب و آموزش راه رفتن داده می‌شود.

دکتر نسترن کاچری، متخصص ارتز و پروتز کلینیک سیدا

دکتر نسترن کاچری

متخصص ارتوز و پروتز (Orthotics & Prosthetics)، نویسنده و ناظر علمی

کلینیک ارتوز و پروتز سیدا، تهران؛ بیش از ۱۰ سال تجربه در ساخت پروتزهای سیلیکونی و پروتزهای زیبایی. این مقاله بر اساس تجربه‌ی بالینی کلینیک و منابع علمی زیر نوشته و بازبینی شده است.

منابع علمی و آموزشی

  1. Microprocessor-controlled prosthetic knees: systematic review of falls and function (PubMed)
  2. Transfemoral socket design: ischial containment vs quadrilateral (PubMed)
  3. Energy expenditure of walking in transfemoral amputees (PubMed)

این مقاله برای آگاهی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. آخرین بازبینی پزشکی:


بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *